Przed Trybunałem Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) toczą się obecnie postępowania w tematyce tzw. sankcji kredytu darmowego (SKD). Rozstrzygnięcie tych spraw będzie miało niebagatelny wpływ na praktyki bankowe w Polsce, zwłaszcza w kontekście SKD.

Przypomnijmy, że SKD to mechanizm ochrony konsumentów, który przewiduje, że
w przypadku naruszenia przez bank przepisów dotyczących umów kredytowych, pożyczkowych kredytobiorca ma prawo do zwrotu zapłaconych odsetek i innych kosztów kredytu oraz do zwolnienia z obowiązku pozostałych do zapłaty odsetek i innych kosztów.

Kontekst Spraw Polskich

Sprawa Przed Sądem Rejomowy w Łodzi (sygn. akt XVIII C 1233/23)

Sąd zadał pytania czy:

Dyrektywa 2008/48/WE w sprawie umów o kredyt konsumencki sprzeciwia się powszechnej praktyce stosowanej przez banki w Polsce, a mianowicie, iż kwota wypłaconego kredytu podana w umowie kredytowej (która jest podstawą oprocentowania kredytu), obejmuje zarówno kwotę przekazaną konsumentowi do swobodnego wykorzystania, a także kwotę pozaodsetkowych kosztów kredytu.

Jak szczegółowo pożyczkodawca musi informować konsumenta o jego prawie do wcześniejszej spłaty kredytu oraz odstąpienia od umowy kredytu gotówkowego?

Zgodne Dyrektywą 2008/48/WE jest samo zamieszczanie w umowach o kredyt konsumencki, stanowiących wzorzec umowny, takich postanowień, które przewidują oprocentowanie nie tylko kwoty realnie wypłaconej konsumentowi, ale również pozaodsetkowych kosztów kredytu (tj. prowizji lub innych opłat), które nie są składnikami efektywnie wypłaconej konsumentowi kwoty kredytu.

Czy zgodna z zasadami skuteczności, równowagi i proporcjonalności jest interpretacja polskiego przepisu, który wdraża art. 23 Dyrektywy 2008/48/WE? Chodzi m.in. o to, czy prawo do skorzystania z sankcji kredytu darmowego wygasa rok po wypłacie kredytu przez pożyczkodawcę, czy rok po spłacie kredytu przez pożyczkobiorcę?

Czy każde naruszenie obowiązków informacyjnych, o których mówi Dyrektywa 2008/48/WE, powinno skutkować zastosowaniem sankcji kredytu darmowego, przewidzianej przez polskie prawo?

Sprawa w TSUE o sygn. akt C-71/24: Alior Bank S.A.

Sąd Okręgowy w Krakowie zapytał TSUE, czy unijne przepisy zezwalają bankom na naliczanie odsetek od kosztów kredytu, takich jak prowizje czy składki ubezpieczeniowe, które są pokrywane z kwoty udzielonego kredytu. W praktyce, banki często dodają te koszty do kwoty kredytu, co zwiększa całkowitą sumę do spłaty i naliczają od nich odsetki. Sąd dodatkowo pyta, czy banki powinny jasno informować w umowach kredytowych, że naliczają odsetki od kwot, których faktycznie nie udostępniają kredytobiorcom.

Pytanie prejudycjalne nr 1:

Czy art. 10 ust. 2 lit. f) w zw. z art. 3 lit. j) dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/48/WE z dnia 23 kwietnia 2008 r. w sprawie umów o kredyt konsumencki oraz uchylającej dyrektywę Rady 87/102/EWG 1  w kontekście zasady skuteczności prawa Unii i celu tej dyrektywy oraz w świetle art. 3 ust. 1 i 2 w zw. z art. 4 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich 2  należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwiają się one praktyce zamieszczania w umowach o kredyt konsumencki, których treść nie jest wynikiem indywidualnych uzgodnień pomiędzy przedsiębiorcą (kredytodawcą) a konsumentem (kredytobiorcą), takich postanowień, które przewidują oprocentowanie nie tylko kwoty wypłaconej konsumentowi, ale również pozaodsetkowych kosztów kredytu (tj. prowizji lub innych opłat, które nie są składnikami wypłaconej konsumentowi kwoty kredytu, a które składają się na całkowitą kwotę do zapłaty przez konsumenta w wykonaniu jego zobowiązania wynikającego z umowy kredytu konsumenckiego)?

Pytanie prejudycjalne nr 2:

Czy art. 10 ust. 2 lit. f) i g) dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/48/WE w kontekście zasady skuteczności prawa Unii i celu tej dyrektywy oraz w świetle art. 5 dyrektywy Rady 93/13/EWG należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwiają się one praktyce zamieszczania w umowach o kredyt konsumencki, których treść nie jest wynikiem indywidualnych uzgodnień pomiędzy przedsiębiorcą (kredytodawcą) a konsumentem (kredytobiorcą), postanowień ujawniających jedynie stopę oprocentowania kredytu oraz wyrażoną kwotowo łączną wartość skapitalizowanych odsetek, do których zapłaty obowiązany jest konsument w wykonaniu swojego zobowiązania wynikającego z tej umowy, bez jednoczesnego wyraźnego poinformowania konsumenta, że podstawą obliczenia skapitalizowanych odsetek (wyrażonych kwotowo) jest inna kwota niż faktycznie wypłacona konsumentowi kwota kredytu, a w szczególności, że jest to suma wypłaconej konsumentowi kwoty kredytu oraz pozaodsetkowych kosztów kredytu (tj. prowizji lub innych opłat, które nie są składnikami wypłaconej konsumentowi kwoty kredytu, a które składają się na całkowitą kwotę do zapłaty przez konsumenta w wykonaniu jego zobowiązania wynikającego z umowy kredytu konsumenckiego)?

Sprawa w TSUE o sygn. akt C-180/24: Santander Consumer Bank S.A.

Podobne pytanie skierował do TSUE Sąd Okręgowy w Poznaniu. W tym przypadku chodzi również o naliczanie odsetek od skredytowanych kosztów kredytu, takich jak prowizje czy składki ubezpieczeniowe.Pytanie sądu dotyczy tego, czy takie praktyki mogą być uznane za naruszenie przepisów, co uprawniałoby konsumentów do skorzystania z sankcji kredytu darmowego.

Pytanie prejudycjalne:

Czy art. 3 lit. j) dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/48/WE z dnia 23 kwietnia 2008 r. w sprawie umów o kredyt konsumencki oraz uchylającej dyrektywę Rady 87/102/EWG 1  należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwia się on praktyce zawierania w umowach o kredyt konsumencki postanowień, których treść nie jest wynikiem indywidualnych uzgodnień między stronami, a które przewidują oprocentowanie naliczane od całej kwoty kredytu udzielanego konsumentowi obejmującej nie tylko kwotę rzeczywiście wypłaconą konsumentowi, ale również kwoty przeznaczane na pokrycie kosztów udzielanego kredytu (w tym m. in., jak w okolicznościach niniejszej sprawy, prowizji kredytodawcy czy składki z tytułu ubezpieczenia na życie i assistance)?

Sprawa w TSUE o sygn. akt C-472/23: Alior Bank S.A.

W tej sprawie, Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy pyta TSUE, czy zawyżenie rzeczywistej rocznej stopy oprocentowania (RRSO), poprzez naliczanie odsetek od skredytowanej prowizji, umożliwia skorzystanie z sankcji kredytu darmowego. Sąd ten nawiązuje do wcześniejszego wyroku TSUE (sprawa C-714/22), w którym Trybunał potwierdził, że zaniżenie RRSO, wynikające z nieuwzględnienia wszystkich kosztów kredytu, może skutkować zastosowaniem SKD. Dodatkowo, sąd pyta, w jaki sposób banki powinny informować kredytobiorców o ewentualnych wzrostach opłat i prowizji w trakcie trwania umowy kredytowej.

Pytania prejudycjalne:

1) Czy art. 10 ust. 2 lit. g) dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/48/WE z dnia 23 kwietnia 2008 r. w sprawie umów o kredyt konsumencki oraz uchylającej dyrektywę Rady 87/102/EWG (1) w kontekście motywu 6, 8 i 31 dyrektywy należy rozumieć w ten sposób, że w przypadku, w którym, z uwagi na uznanie części postanowień umowy kredytu konsumenckiego za nieuczciwe, rzeczywista roczna stopa oprocentowania kredytu podana przez kredytodawcę przy zawarciu umowy jest wyższa niż przy założeniu, że nieuczciwy warunek umowny nie jest wiążący, kredytodawca uchybił obowiązkowi nałożonemu na niego w tym przepisie?

2) Czy art. 10 ust. 2 lit. k) dyrektywy 2008/48/WE w kontekście motywu 6, 8 i 31 dyrektywy należy rozumieć w ten sposób, że wystarczające jest podanie konsumentowi informacji o tym jak często, w jakich sytuacjach i o jaki maksymalnie procent mogą być podwyższone opłaty związane z wykonywaniem umowy, nawet jeśli konsument nie może zweryfikować zaistnienia danej sytuacji, a opłata może w konsekwencji zostać podwojona?

3) Czy art. 23 dyrektywy 2008/48/WE w kontekście motywu 6, 8, 9 i 47 dyrektywy należy rozumieć w ten sposób, że sprzeciwia się on przepisom krajowym, które przewidują jedynie jedną sankcję za naruszenie obowiązku informacyjnego nałożonego na kredytodawcę, niezależenie od stopnia naruszenia obowiązku informacyjnego i jego wpływu na ewentualną decyzję konsumenta co do zawarcia umowy kredytu, która obejmuje uczynienie kredytu nieoprocentowanym i bezpłatnym?

Sprawy Rozstrzygnięte Przez TSUE

Czego można się spodziewać po wyrokach TSUE?

TSUE wielokrotnie orzekał w sprawach dotyczących ochrony konsumentów, w tym w kwestiach związanych z kredytami konsumenckimi, zarówno w różnych krajach Unii Europejskiej. Choć każda sprawa jest specyficzna dla danego kraju i regulacji, to jednak pewne orzeczenia TSUE mogą mieć znaczenie również w kontekście polskich spraw dotyczących sankcji kredytu darmowego (SKD). Oto kilka przykładów:

Sprawa w TSUE o sygn. akt C-453/10: Jana Šped

W tej sprawie TSUE rozpatrywał kwestie związane z ochroną konsumentów w kontekście umów kredytowych zawierających niejasne postanowienia dotyczące kosztów kredytu. W wyroku z dnia 15 marca 2012 r. TSUE orzekł, że banki są zobowiązane do przejrzystego informowania konsumentów o wszelkich kosztach kredytu. W przypadku braku takiej informacji, konsument może mieć prawo do unieważnienia niektórych postanowień umowy lub skorzystania z innych środków ochrony prawnej.

Sprawa w TSUE o sygn. akt C-84/19 i C-222/19: Lexitor

Orzeczenie TSUE w tej sprawie miało istotny wpływ na praktyki bankowe w całej Unii Europejskiej. W wyroku z dnia 11 września 2019 r. TSUE orzekł, że w przypadku wcześniejszej spłaty kredytu konsumenckiego konsument ma prawo do proporcjonalnego zmniejszenia całkowitego kosztu kredytu, obejmującego nie tylko odsetki, ale także inne koszty, takie jak prowizje. Wyrok ten wpłynął na praktyki bankowe, zmuszając banki do zmiany sposobu naliczania kosztów kredytu przy wcześniejszej spłacie, co okazało się kluczowe dla ochrony praw konsumentów.

Sprawa w TSUE o sygn. akt C-565/12: LCL Le Crédit Lyonnais

W sprawie tej TSUE orzekał o obowiązkach informacyjnych banków w związku z kredytami konsu

menckimi. W wyroku z dnia 5 czerwca 2014 r. Trybunał uznał, że banki muszą dostarczać kredytobiorcom jasne i zrozumiałe informacje na temat rzeczywistej rocznej stopy oprocentowania (RRSO) oraz wszystkich kosztów związanych z kredytem. Niewłaściwe lub niepełne informacje mogą prowadzić do sankcji, w tym unieważnienia części umowy kredytowej lub innych konsekwencji prawnych.

Sprawa w TSUE o sygn. akt C-42/15: Home Credit Slovakia

TSUE w tej sprawie zajmował się kwestią warunków umowy kredytowej, w tym opłat i prowizji, które mogą być narzucane konsumentom. W wyroku z dnia 9 listopada 2016 r. Trybunał orzekł, że umowy kredytowe muszą być sformułowane w sposób przejrzysty, aby konsument miał możliwość zrozumienia konsekwencji finansowych związanych z zaciągnięciem kredytu. Brak jasnych informacji może skutkować nałożeniem na bank sankcji, takich jak zwrot nadpłaconych kwot lub zmniejszenie całkowitych kosztów kredytu.

Znaczenie tych orzeczeń dla spraw polskich

Te i inne orzeczenia TSUE mają istotne znaczenie dla kształtowania praktyk bankowych w Polsce, zwłaszcza w kontekście ochrony konsumentów. Przepisy unijne, w tym dyrektywy dotyczące kredytów konsumenckich, są jednolite dla wszystkich państw członkowskich, co oznacza, że orzeczenia TSUE w podobnych sprawach mogą służyć jako precedens lub punkt odniesienia dla sądów w Polsce.

Wyroki te pokazują, że TSUE konsekwentnie stawia na ochronę konsumentów, wymagając od banków pełnej przejrzystości i rzetelności w informowaniu o kosztach kredytów. W kontekście toczących się spraw przed TSUE dotyczących polskich banków, można spodziewać się, że Trybunał podtrzyma linię orzeczniczą wspierającą konsumentów, co z kolei może prowadzić do dalszych zmian w praktykach bankowych w Polsce.

Znaczenie rozstrzygnięć TSUE dla praktyk bankowych w Polsce

Odpowiedź na pytania prejudycjalne będzie miała ogromne znaczenie dla praktyk bankowych w Polsce. W zależności od odpowiedzi TSUE może dojść do znaczących zmian w sposobie, w jaki banki naliczają opłaty oraz informują klientów o kosztach kredytu. Na przykład, jeśli TSUE uzna, że naliczanie odsetek od skredytowanych kosztów kredytu jest niezgodne z unijnymi przepisami, polskie sądy będą miały mniej wątpliwości przy stosowaniu sankcji kredytu darmowego. To z kolei oznacza, że konsumenci zostaną zwolnieni z obowiązku zapłaty odsetek i innych kosztów kredytu w przypadku stwierdzenia nieprawidłowości w umowie.

Podsumowanie

Wyroki TSUE w polskich sprawach będą miały kluczowe znaczenie dla ochrony konsumentów, zwłaszcza w kontekście kredytów konsumenckich. Niewątpliwie wyznaczą również nowe standardy w zakresie przejrzystości i rzetelności informacji udzielanych przez banki przy zawieraniu umów kredytowych. W związku z tym banki w Polsce będą musiały dostosować swoje praktyki do obowiązującego prawa oraz standardów orzecznictwa TSUE. Z tego powodu śledzenie tych postępowań jest niezwykle ważne dla wszystkich uczestników rynku finansowego, w tym konsumentów, prawników oraz instytucji finansowych.